Το PGT μπορεί να απαντήσει σημαντικές ερωτήσεις. Δεν μπορεί να υποσχεθεί ένα μωρό.

Λοιπόν, τι είναι το PGT;

PGT σημαίνει Preimplantation Genetic Testing — Προεμφυτευτικός Γενετικός Έλεγχος. Είναι γενετικός έλεγχος που πραγματοποιείται στο πλαίσιο ενός κύκλου IVF, πριν ένα έμβρυο μεταφερθεί στη μήτρα.

Λίγες ημέρες μετά τη γονιμοποίηση, το έμβρυο φτάνει στο στάδιο της βλαστοκύστης. Μέχρι τότε έχουν αρχίσει να ξεχωρίζουν δύο ομάδες κυττάρων: η εσωτερική κυτταρική μάζα, από την οποία προκύπτει κυρίως το έμβρυο, και το εξωτερικό στρώμα — το τροφεκτόδερμα — που συμβάλλει κυρίως στον πλακούντα και σε άλλους υποστηρικτικούς ιστούς.

Για το PGT, ο εμβρυολόγος συνήθως αφαιρεί περίπου πέντε έως δέκα κύτταρα από το τροφεκτόδερμα. Το έμβρυο κατά κανόνα καταψύχεται, ενώ αυτό το μικροσκοπικό δείγμα στέλνεται στο εργαστήριο γενετικής.

Και εδώ η λέξη «μικροσκοπικό» έχει σημασία.

Το εργαστήριο δεν εξετάζει κάθε κύτταρο του εμβρύου. Εξετάζει ένα μικρό δείγμα που έχει ληφθεί από ένα συγκεκριμένο τμήμα του.

Και παρόλο που το «PGT» ακούγεται σαν μία ενιαία, ολοκληρωμένη εξέταση, δεν είναι. Το PGT-M, το PGT-SR και το PGT-A μοιράζονται τα ίδια αρχικά, αλλά απαντούν σε τρεις πολύ διαφορετικές ερωτήσεις.

PGT-M: όταν ξέρουμε ήδη τι ψάχνουμε

Το PGT-M ξεκινά με ένα στοιχείο που ήδη γνωρίζουμε. Υπάρχει μια συγκεκριμένη κληρονομική πάθηση στην οικογένεια και το εργαστήριο γνωρίζει ποια γενετική αλλαγή αναζητά.

Ίσως και οι δύο γονείς φέρουν παθογόνες παραλλαγές στο CFTR, το γονίδιο που σχετίζεται με την κυστική ίνωση. Ίσως ο ένας γονέας έχει νόσο Huntington λόγω παθογόνου επέκτασης στο HTT. Ή μπορεί στην οικογένεια να υπάρχει δρεπανοκυτταρική νόσος, νωτιαία μυϊκή ατροφία ή ένα κληρονομικό σύνδρομο προδιάθεσης για καρκίνο.

Το εργαστήριο εξετάζει αν το έμβρυο έχει κληρονομήσει τη συγκεκριμένη οικογενειακή γενετική αλλαγή που ήδη γνωρίζουμε — δεν ψάχνει στα τυφλά ολόκληρο το DNA του.

Η εξέταση συχνά σχεδιάζεται ειδικά για τη συγκεκριμένη οικογένεια και τη συγκεκριμένη πάθηση. Οι επιστήμονες μπορεί να αναζητήσουν άμεσα τη γνωστή παραλλαγή και παράλληλα να αναλύσουν κοντινούς γενετικούς δείκτες — μικρές μοριακές «πινακίδες» που βοηθούν να παρακολουθήσουν ποιο τμήμα του χρωμοσώματος κληρονόμησε το έμβρυο.

Αυτή η προετοιμασία μπορεί να χρειαστεί χρόνο. Ανάλογα με την πάθηση και το εργαστήριο, μπορεί να απαιτηθούν δείγματα DNA από το ζευγάρι και, σε ορισμένες περιπτώσεις, από άλλα μέλη της οικογένειας πριν ακόμη ξεκινήσει ο κύκλος IVF.

Αλλά ακόμη και ένα καθησυχαστικό αποτέλεσμα έχει όρια.

Αν ένα έμβρυο αναφερθεί ως μη προσβεβλημένο, αυτό δεν σημαίνει ότι εξετάστηκε κάθε γονίδιο ή ότι αποκλείστηκε κάθε πιθανή γενετική πάθηση. Σημαίνει ότι, για την πάθηση που πραγματικά αναζητούσαμε, το έμβρυο δεν κληρονόμησε την οικογενειακή γενετική αλλαγή για την οποία σχεδιάστηκε η εξέταση.

PGT-SR: όταν η δομή των χρωμοσωμάτων αλλάζει την εξίσωση

Κάποιος μπορεί να φέρει μια χρωμοσωμική αναδιάταξη για χρόνια χωρίς να το γνωρίζει.

Μπορεί να είναι απολύτως υγιής, χωρίς συμπτώματα. Το γενετικό υλικό μπορεί να είναι ισορροπημένο, αλλά οργανωμένο διαφορετικά. Ίσως δύο χρωμοσώματα έχουν ανταλλάξει τμήματα. Ίσως ένα τμήμα έχει αποκοπεί, αναστραφεί και επανασυνδεθεί με αντίθετο προσανατολισμό.

Όταν η αναδιάταξη είναι ισορροπημένη, μπορεί να μην υπάρχει καθαρή απώλεια ή περίσσεια γενετικού υλικού — και γι’ αυτό ο φορέας μπορεί να είναι εντελώς υγιής.

Η δυσκολία συχνά εμφανίζεται αργότερα, όταν σχηματίζονται ωάρια ή σπερματοζωάρια.

Τα χρωμοσώματα πρέπει να χωριστούν και να κατανεμηθούν. Με μια δομική αναδιάταξη, αυτή η διαδικασία μπορεί να οδηγήσει σε γαμέτες με μη ισορροπημένη ποσότητα χρωμοσωμικού υλικού.

Ένα έμβρυο μπορεί τότε να λάβει υπερβολικά πολύ από ένα τμήμα και υπερβολικά λίγο από ένα άλλο.

Ανάλογα με την αναδιάταξη, αυτό μπορεί να επηρεάσει την εμφύτευση, να αυξήσει τον κίνδυνο αποβολής ή να οδηγήσει σε σοβαρή χρωμοσωμική πάθηση.

Εδώ έρχεται το PGT-SR. Αναζητά έμβρυα με χρωμοσωμικές ανισορροπίες που σχετίζονται με την αναδιάταξη που είναι ήδη γνωστή στην οικογένεια.

Δεν ρωτά αν το έμβρυο είναι «γενετικά τέλειο» — καμία εξέταση δεν μπορεί να απαντήσει σε αυτό. Ρωτά αν η συγκεκριμένη αναδιάταξη άφησε το έμβρυο με ελλείπον ή επιπλέον χρωμοσωμικό υλικό.

Ανάλογα με τη μέθοδο, το PGT-SR δεν μπορεί πάντα να ξεχωρίσει ένα έμβρυο με τη συνήθη χρωμοσωμική διάταξη από ένα έμβρυο που φέρει την ίδια ισορροπημένη αναδιάταξη με τον γονέα. Και τα δύο μπορεί να μην έχουν εμφανή περίσσεια ή έλλειψη γενετικού υλικού και επομένως μπορεί να θεωρηθούν κατάλληλα για μεταφορά.

Αυτή η διαφορά μπορεί να μην επηρεάσει ποτέ την υγεία του παιδιού. Θα μπορούσε, όμως, να αποκτήσει σημασία πολλά χρόνια αργότερα, αν το παιδί θελήσει να αποκτήσει δικά του παιδιά.

Η γενετική έχει την τάση να σκέφτεται αρκετές γενιές μπροστά.

PGT-A: όταν ο αριθμός των χρωμοσωμάτων γίνεται μέρος της απόφασης

Στο PGT-A εξετάζουμε τον αριθμό αντιγράφων των χρωμοσωμάτων.

Τα περισσότερα ανθρώπινα σωματικά κύτταρα περιέχουν 46 χρωμοσώματα, οργανωμένα σε 23 ζεύγη — ένα αντίγραφο κάθε ζεύγους από το ωάριο και ένα από το σπερματοζωάριο.

Τα έμβρυα, όμως, δεν ξεκινούν πάντα με τον αναμενόμενο αριθμό.

Μερικές φορές λείπει ένα χρωμόσωμα. Μερικές φορές υπάρχει ένα επιπλέον αντίγραφο.

Αυτό ονομάζεται ανευπλοειδία και γίνεται συχνότερο όσο αυξάνεται η μητρική ηλικία.

Το PGT-A αναλύει DNA από τη μικρή ομάδα κυττάρων του τροφεκτοδέρματος που αφαιρέθηκαν κατά τη βιοψία.

Αν το δείγμα παρουσιάζει αριθμό αντιγράφων χρωμοσωμάτων συμβατό με τον αναμενόμενο, το έμβρυο συνήθως αναφέρεται ως ευπλοειδικό. Αν ανιχνευτεί επιπλέον ή ελλείπον χρωμοσωμικό υλικό, μπορεί να αναφερθεί ως ανευπλοειδικό.

Αυτό έχει σημασία επειδή πολλά ανευπλοειδικά έμβρυα δεν εμφυτεύονται. Άλλα σταματούν να αναπτύσσονται ή οδηγούν σε αποβολή. Ορισμένες χρωμοσωμικές ανωμαλίες μπορούν να συνεχιστούν στην εγκυμοσύνη και, σε συγκεκριμένες περιπτώσεις, να οδηγήσουν στη γέννηση παιδιού με χρωμοσωμική πάθηση.

Το PGT-A μπορεί επομένως να βοηθήσει την κλινική ομάδα να αποφασίσει ποιο έμβρυο μπορεί να είναι καταλληλότερο να μεταφερθεί πρώτο.

Και μετά έρχεται μια λέξη που ακούγεται καθησυχαστική: «ευπλοειδικό». Είναι πολύ εύκολο να ακούσουμε περισσότερη βεβαιότητα σε αυτή τη λέξη απ’ όση πραγματικά μπορεί να δώσει η εξέταση.

«Ευπλοειδικό» και «γενετικά τέλειο» δεν είναι συνώνυμα.

Ένα ευπλοειδικό αποτέλεσμα PGT-A δεν σημαίνει ότι εξετάστηκε κάθε γονίδιο. Δεν μπορεί να αποκλείσει κάθε γενετική πάθηση, αναπτυξιακή διαφορά ή επιπλοκή της εγκυμοσύνης. Και δεν μπορεί να υποσχεθεί εμφύτευση, συνεχιζόμενη εγκυμοσύνη ή ένα υγιές μωρό.

Αυτό που μπορεί να μας πει είναι πιο συγκεκριμένο: τα κύτταρα που εξετάστηκαν έδειξαν αριθμό αντιγράφων χρωμοσωμάτων συμβατό με ευπλοειδία, μέσα στα όρια της εξέτασης.

Το PGT-A αυξάνει πράγματι την πιθανότητα να αποκτήσεις μωρό;

Εδώ τα πράγματα γίνονται πιο ενδιαφέροντα.

Το PGT-A μπορεί να βοηθήσει να εντοπιστεί ποιο έμβρυο φαίνεται καταλληλότερο να μεταφερθεί πρώτο.

Αποφεύγοντας τη μεταφορά εμβρύων με ανιχνεύσιμες χρωμοσωμικές ανισορροπίες, μπορεί να μειώσει τις αποβολές και, για ορισμένους ασθενείς, να αποτρέψει μεταφορές που ήταν απίθανο να οδηγήσουν σε συνεχιζόμενη εγκυμοσύνη.

Όμως λιγότερες αποβολές ανά εμβρυομεταφορά δεν σημαίνουν αυτόματα περισσότερα μωρά ανά κύκλο IVF.

Το PGT-A μπορεί επίσης να μειώσει τον αριθμό των εμβρύων που θεωρούνται κατάλληλα για μεταφορά. Και επειδή κάθε αποτέλεσμα ξεκινά από μια μικρή βιοψία, υπάρχει η πιθανότητα ένα έμβρυο που θα μπορούσε να οδηγήσει σε γέννηση να αποκλειστεί λόγω ευρήματος εύρους μωσαϊκισμού, τεχνικών περιορισμών ή λανθασμένου αποτελέσματος.

Γι’ αυτό η βρετανική Human Fertilisation and Embryology Authority αξιολογεί διαφορετικά το PGT-A ανάλογα με το αποτέλεσμα που μετράμε.

Η HFEA αξιολογεί θετικά τα δεδομένα για τη μείωση των αποβολών στους περισσότερους ασθενείς γονιμότητας, ενώ δεν υποστηρίζει τον ισχυρισμό ότι το PGT-A αυξάνει την πιθανότητα απόκτησης μωρού για τους περισσότερους ασθενείς.

Αρχικά αυτό μπορεί να ακούγεται αντιφατικό, αλλά δεν είναι.

Το PGT-A μπορεί να βοηθήσει να αποφευχθούν ορισμένες αποτυχημένες μεταφορές ή αποβολές και να αλλάξει ποιο έμβρυο μεταφέρεται πρώτο.

Αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι αυξάνει τη συνολική πιθανότητα ζωντανής γέννησης από όλα τα έμβρυα που δημιουργήθηκαν στον συγκεκριμένο κύκλο IVF.

Μωσαϊκισμός: όταν ένα έμβρυο αρνείται να χωρέσει σε ένα καθαρό κουτάκι

Στα χαρτιά, το PGT-A μοιάζει όμορφα δυαδικό: ευπλοειδικό ή ανευπλοειδικό. Η βιολογία, προβλέψιμα, έχει άλλες ιδέες.

Ένα έμβρυο ξεκινά ως ένα κύτταρο και στη συνέχεια διαιρείται ξανά και ξανά. Αν συμβεί χρωμοσωμικό σφάλμα σε μία από αυτές τις διαιρέσεις, κάποια κύτταρα μπορεί να φέρουν την αλλαγή ενώ άλλα όχι. Αυτό το μείγμα διαφορετικών κυτταρικών πληθυσμών ονομάζεται μωσαϊκισμός.

Θυμήσου τώρα τη βιοψία.

Το PGT-A δεν αναλύει κάθε κύτταρο του εμβρύου. Αναλύει DNA από μια μικρή ομάδα κυττάρων του τροφεκτοδέρματος και αυτά τα κύτταρα αξιολογούνται μαζί.

Αν το συνολικό σήμα DNA βρίσκεται κάπου ανάμεσα σε αυτό που το εργαστήριο αναμένει από ένα ευπλοειδικό και από ένα ανευπλοειδικό αποτέλεσμα, το έμβρυο μπορεί να αναφερθεί ως μωσαϊκό.

Αυτό όμως δεν μας λέει ακριβώς πόσα κύτταρα σε ολόκληρο το έμβρυο είναι ευπλοειδικά ή ανευπλοειδικά. Δεν μπορεί να μας δείξει τι συμβαίνει σε κάθε άλλη περιοχή του εμβρύου.

Και επειδή η βιοψία προέρχεται από το τροφεκτόδερμα — τα κύτταρα που συμβάλλουν κυρίως στον πλακούντα — μπορεί να μην αντιπροσωπεύει τέλεια την εσωτερική κυτταρική μάζα που συμβάλλει στο έμβρυο.

Διαφορετικά εργαστήρια μπορεί επίσης να χρησιμοποιούν διαφορετικά όρια για το τι χαρακτηρίζεται ως αποτέλεσμα εύρους μωσαϊκισμού.

Υπάρχει και μία ακόμη λεπτομέρεια: ένα ενδιάμεσο σήμα δεν σημαίνει πάντα ότι το ίδιο το έμβρυο είναι πραγματικά μωσαϊκό. Τεχνικοί παράγοντες μπορούν μερικές φορές να δημιουργήσουν παρόμοιο μοτίβο, γι’ αυτό και αυτά τα αποτελέσματα χρειάζονται προσεκτική ερμηνεία.

Λίγα κύτταρα μπορούν να μας πουν πολλά — αλλά ποτέ τα πάντα

Κάθε αποτέλεσμα PGT ξεκινά από την ίδια πραγματικότητα: το εργαστήριο δεν εξέτασε ολόκληρο το έμβρυο.

Εξέτασε μια χούφτα κύτταρα από το εξωτερικό του στρώμα.

Αυτά τα κύτταρα μπορεί να βοηθήσουν μια οικογένεια να αποφύγει τη μετάδοση μιας σοβαρής κληρονομικής πάθησης. Μπορεί να αποκαλύψουν μια μη ισορροπημένη χρωμοσωμική αναδιάταξη. Μπορεί να βοηθήσουν στην απόφαση για το ποιο έμβρυο θα μεταφερθεί πρώτο.

Αλλά παραμένουν ένα δείγμα.

Μερικές φορές ακόμη και αυτό το δείγμα δεν δίνει σαφή απάντηση και το αποτέλεσμα μπορεί να επιστρέψει ως «μη συμπερασματικό» ή «χωρίς αποτέλεσμα».

Μπορεί να εξεταστεί το ενδεχόμενο δεύτερης βιοψίας, όμως το έμβρυο ενδέχεται να χρειαστεί να αποψυχθεί, να χειριστεί ξανά, να υποβληθεί σε νέα βιοψία και να καταψυχθεί εκ νέου.

Το αν αυτό έχει νόημα εξαρτάται από το έμβρυο, το εργαστήριο και τις ιδιαίτερες συνθήκες της οικογένειας.

Και, όπως κάθε γενετική εξέταση, το PGT δεν είναι εντελώς απαλλαγμένο από σφάλματα.

Ψευδώς θετικά και ψευδώς αρνητικά αποτελέσματα είναι ασυνήθη, αλλά μπορούν να συμβούν. Ακόμη και μετά από PGT-M ή PGT-SR, παραμένει μια μικρή πιθανότητα το αποτέλεσμα να μην αντικατοπτρίζει απόλυτα την εγκυμοσύνη που ακολουθεί. Γι’ αυτό το PGT δεν αντικαθιστά τη γενετική φροντίδα κατά την εγκυμοσύνη.

Ανάλογα με το είδος του PGT, την πάθηση και τις προτιμήσεις της οικογένειας, μπορεί επίσης να συζητηθεί ή να προσφερθεί επιβεβαιωτικός προγεννητικός διαγνωστικός έλεγχος.

Το PGT μπορεί να μας δώσει πληροφορίες πριν από την εμβρυομεταφορά. Αυτό που δεν μπορεί να μας δώσει είναι απόλυτη βεβαιότητα για όλα όσα θα ακολουθήσουν.